03.02... 25.03.2001

Raoul De Keyser, Luc Tuymans

Wederzijds respect en bewondering voor elkaars werk: dit zijn de elementen die aanleiding gaven tot deze tentoonstelling in het SMAK. Tussen 3 februari en 25 maart is er werk te zien van twee uitzonderlijke - misschien wel de meest vooraanstaande - hedendaagse Belgische kunstenaars. Tussen Luc Tuymans en Raoul De Keyser gaapt een kloof van verschillende generaties. De invloeden die ze ondergingen en de motieven voor hun handelen zijn daarom onvermijdelijk verankerd in een verschillende ervaringswereld.

Terwijl Tuymans kunst doordrenkt is van gewelddadigheid, is het werk van De Keyser meer suggestief en relativerend. De Keyser bevindt zich in de schemerzone tussen formalisme en autobiografisch geladen abstractie. Ondanks een groot aantal tentoonstellingen in binnen- en buitenland - onlangs nog in Dublin en Philadelphia, binnenkort in Tokyo en New York - is hij lange tijd op de achtergrond gebleven. Tuymans werk is eerder ‘figuratief’ en steunt op een gefundeerde theoretische onderbouw. Hij staat sinds Documenta XI onafgebroken in de internationale belangstelling. In de nationale paviljoens in de Giardini tijdens de volgende Biennale van Venetië, zal Tuymans België vertegenwoordigen en dit naast kunstenaars als Pierre Huyghe (Frankrijk), Robert Gober (Verenigde Staten) en Georg Schneider (Duitsland). Het SMAK staat in voor de praktische organisatie van deze tentoonstelling.

De voorgenoemde contrasten zorgen ervoor dat beide schilders in wezen complementair zijn. De tentoonstelling bestaat uit twee ‘solopresentaties’ in de zijvleugels op de bovenverdieping en een ‘dubbelpresentatie’ in de middenzaal en de ruimte op de tussenverdieping. Hier zal het werk van beide kunstenaars met elkaar gecombineerd worden. Dit zal uitwijzen dat zij ondanks alle verschillen ook een groot aantal affiniteiten delen. De tentoonstelling is dan ook geen confrontatie of een banale ontmoeting, maar wel een soort driedimensionale dialoog waarbij de interactie tussen de werken door de opstelling versterkt wordt. De toeschouwer wordt uitgenodigd om eigenhandig verbanden te leggen of op zoek te gaan naar wezenlijke verschillen en specifieke kenmerken.

Beide kunstenaars werden in het verleden gebombardeerd tot vertegenwoordigers van het ‘nieuwe schilderen’. Volgens bepaalde normen vastgelegd door een aantal curatoren en critici was het een tijdlang ongeoorloofd of ‘illegitiem’ om nog te schilderen, zoals blijkt uit de titel van een van de tentoonstellingen van Tuymans in de Zeno X Gallery (Antwerpen) - ‘Illegitimate’ (1997). Met de opmars van de conceptuele kunst in de jaren zeventig werd schilderkunst als een al te traditioneel, academisch en gefossiliseerd medium afgedaan. In de jaren tachtig kreeg deze discipline een nieuwe impuls. Zowel Tuymans als De Keyser hebben in deze omwenteling een belangrijke rol gespeeld in België. Beiden werkten los van de bestaande stilistische paradigma’s en ontwikkelden in de loop der jaren een hoogstpersoonlijke schildertaal.

Luc Tuymans
Aan de basis van Tuymans’ œuvre ligt de ontkenning van een ‘originele’ productie. Alles bestaat al, is een van zijn motto’s. ‘Eigenlijk kom je nooit verder dan vervalsingen. Er bestaat geen origineel beeld, elk beeld is onvolledig, het resultaat van een ander. Je kunt dat bij het schilderen proberen te grijpen, maar precies daardoor vervals je het weer. Nooit halen we de werkelijkheid in,’ verklaarde hij in een interview in 1997. Het gros van zijn schilderijen is dan ook gebaseerd op bestaande beelden, foto’s, een filmstill of een beeld uit zijn herinnering. ’Restbeelden van een leven dat niet langer is’, zo omschreef Nancy Spector van het Guggenheim New York zijn werk in een monografie.

Zijn methode is nadrukkelijk ‘onartistiek’ en hij lijkt in het geheel niet bekommerd te zijn om de technische problemen van het medium. Sinds zijn studententijd heeft hij komaf gemaakt met virtuositeit en academisme. De kleuren zijn bleek en modderig, de tekening vaak rigide en ongedefinieerd, de compositie eenvoudig. Tuymans is bovendien een schilder die zich erg bewust is van het problematische karakter van de schilderkunstige praktijk. Hij beperkt zich niet alleen tot de handeling, hij becommentarieert zijn werk ook uitvoerig in tal van teksten en publicaties. De kunstenaar is bijgevolg meer dan alleen een ambachtsman. Hij is tegelijkertijd criticus en theoreticus die zijn eigen werk in een breder en meer omvattend kader plaatst. In tegenstelling tot alle Modernistische theorieën benadrukt Tuymans de idee dat betekenis belangrijker is dan het beeld. In die optiek heeft hij in de voorbije jaren een aantal 'beladen' thema's aangekaart, gaande van de verschrikkingen van WO II tot historische topics uit een ver verleden. Zo sluit hij in een recente reeks uit 1999 aan bij een eeuwenoude schilderkunstige traditie nl. de verbeelding van de lotgevallen van Christus op de Calvarieberg. Tuymans benadert dit onderwerp via een dubbele omweg. Hij baseert zich niet rechtstreeks op de bijbelse teksten maar laat zich inspireren door de hedendaagse variant van het geestelijke ‘Passionsspiel’ dat om de tien à vijftien jaar wordt opgevoerd in Oberammergau.

Raoul De Keyzer
De Keyser beperkt zijn thematisch materiaal. Zijn werken lijken vaak een dagboek, geïnspireerd door de hem omringende dingen, of de omstandigheden en gebeurtenissen uit zijn leven. Thema’s vervullen bij hem een secundaire rol: wat primeert zijn de relaties tussen de elementen van het werk als geheel en de ideële mobiliteit ervan. Beide aspecten blijven algemeen en moeilijk te vatten, zodat verschillende associaties opduiken. De Keysers schilderijen spreken niet tot ons door hun ongrijpbare iconografie, maar wel door hun gelaagdheid, door het spel tussen transparantie en dichtheid, tussen de onregelmatigheden van de textuur en door de coherentie en diffuusheid van de compositie.

In veel van zijn vroege werken plaatst De Keyser concrete elementen tegenover onwerkelijke en denkbeeldige elementen. Dit is essentieel voor het vroege werk en kenmerkt ook het latere werk. In de jaren tachtig wordt zijn werk meer en meer gelaagd, terwijl het concrete en vloeiende behouden blijft. De kern van de Keysers werk schuilt in de aarzeling en de dialoog die zowel de lagen van het schilderij als de verschillende elementen van de afbeelding kenmerken. Ze laten de motieven en de ruimte trillen. Hoewel de integriteit en de samenhang van de compositie steeds in zekere mate behouden blijft, vinden we altijd een tegengewicht in de manifeste openheid en spontaneïteit.

In de onlangs door Ludion uitgebrachte monografie schreef Steven Jacobs over de ‘wispelturige’ doeken van De Keyser: ‘Zij gedragen zich als glazen oppervlakken die niet weten of ze transparant of reflecterend moeten zijn. Ze zijn zowel vensters (in de zin van Alberti) als minimalistische ‘specific objects’. Ze zijn veraf en dichtbij. Vista’s en sculpturen. Illusionistisch en concreet. Beeld en verf. Metafoor en metonymie. Ze zijn zelfgenoegzaam en introvert, maar juist hun hardnekkige onverschilligheid ten aanzien van hun omgeving, verleent ze een ruimtelijke dimensie. Precies door hun onverschilligheid ten aanzien van de toeschouwer, zuigen ze zich vast op de blik van de kijker.’




Voor deze tentoonstelling werd een uitgebreide selectie gemaakt van een hondertal schilderijen en tekeningen van Tuymans en Dekeyser, in overleg met beide kunstenaars. Het overgrote deel hiervan is afkomstig uit musea en privéverzamelingen verspreid over Europa en de Verenigde Staten. Verschillende van deze schilderijen werden amper tentoongesteld, en worden voor het eerst in het SMAK samengebracht.